Bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc gắn liền với xây dựng đời sống văn hóa
Khánh Vĩnh
Ở huyện miền núi Khánh Vĩnh của tỉnh Khánh Hòa, công tác xây dựng đời sống văn hóa luôn được chú trọng và gắn bó hết sức chặt chẽ với công tác bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của các cộng đồng dân cư, trong các hộ gia đình trên địa bàn huyện. Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ở khu dân cư của huyện Khánh Vĩnh thời gian qua đạt những thành quả tích cực, có 95,4% số hộ gia đình đạt danh hiệu “Gia đình văn hóa”. Các gia đình văn hóa luôn phát huy được vai trò hạt nhân của xã hội trong xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, là những hạt nhân nòng cốt, tích cực, gương mẫu chấp hành quy ước, hương ước cộng đồng, giữ gìn an ninh chính trị trật tự an toàn xã hội, vệ sinh môi trường, thực hiện nếp sống văn minh nơi công cộng, tích cực tham gia vào phong trào của địa phương nơi cư trú.
Nhiều xã, thôn, tổ dân phố đã xây dựng gia đình văn hóa điển hình, mẫu mực, có thành tích xuất sắc trong công tác, lao động sản xuất, làm kinh tế giỏi, gương mẫu chấp hành các chủ trương, chính sách nhà nước, các phong trào của địa phương. Toàn huyện có 100% các khu dân cư đạt danh hiệu “Thôn văn hóa”, “Tổ dân phố văn hóa” và ở cộng đồng dân cư vẫn duy trì nhiều phong tục, tập quán thể hiện trong các bộ hương ước mang giá trị văn hoá tốt đẹp như: coi trọng quan hệ họ tộc, xóm giềng, coi trọng người cao tuổi, sống quần tụ trong các thôn xóm, đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau trong lao động sản xuất và trong cuộc sống… Các hương ước, quy ước được cập nhật, bổ sung nhiều quy định về cưới xin, ma chay, lễ hội… theo nếp sống mới đã được toàn dân hưởng ứng. Trong quá trình thực hiện, nhiều địa phương cố gắng đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, tạo dựng môi trường văn hoá hài hoà, qua đó thúc đẩy quá trình dựng nông thôn mới một cách bền vững.
Bên cạnh công tác xây dựng đời sống văn hóa thì công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống cũng được chú trọng thực hiện song song với xây dựng đời sống văn hóa qua các hoạt động cụ thể như:
Thực hiện Công văn số 588/TTg-ĐP ngày 20/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ, huyện đã phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh triển khai thực hiện 04/05 đề án có liên quan đến lĩnh vực văn hóa như: Đề án xây dựng cụm panô, băng rôn tuyên truyền; Đề án xây dựng Sân vận động xã Khánh Bình; Đề án khôi phục Nhà dài truyền thống của người Raglai tại xã Khánh Bình và xã Sông Cầu; Đề án tái hiện Lễ tang, Lễ cưới, Lễ Đền ơn đáp nghĩa của dân tộc Raglai cụ thể: tổ chức tái hiện Lễ cưới tại làng Cao Mô Xê, Thôn Ba Dùi xã Khánh Bình; Lễ bỏ mả tại Thôn Giang Mương xã Khánh Phú và Lễ Đền ơn đáp nghĩa tại Thôn Đa Râm xã Khánh Thượng.
Huyện đã hoàn thành việc xây dựng giáo trình và đào tạo giáo viên cốt cán dạy tiếng Raglai cho 15 học viên. Đến nay, đã tổ chức 10 lớp dạy chữ tiếng Raglai. Trong đó, năm 2008, tổ chức giảng dạy cho 23 học viên là cán bộ, công chức; năm 2009 và 2010, tổ chức 2 lớp cho 57 học viên là cán bộ, công chức các ngành y tế, giáo dục và thông tin văn hóa; năm 2011 đến năm 2014, tổ chức 4 lớp cho 238 học viên là cán bộ các ngành cấp huyện, cán bộ làm công tác thông tin văn hóa cấp cơ sở; năm 2015, tổ chức 01 lớp cho 227 học viên, trong đó có 189 học viên là giáo viên nhằm chuẩn hóa theo quy định của ngành giáo dục; năm 2016, tổ chức lớp thứ 9 cho 42 học viên là cán bộ các xã thị trấn theo chương trình đào tạo bồi dưỡng cán bộ cơ sở của Sở nội vụ; năm 2018, tổ chức lớp thứ 10 cho học viên là cán bộ, công chức, viên chức công tác trên địa bàn huyện.
Ảnh: Các nghệ nhân cùng thanh niên nam nữ cùng trình diễn điệu mã la truyền thống của đồng bào Raglai (Nguồn VOV4).
Hàng tuần, Đài Truyền thanh – Truyền hình Khánh Vĩnh xuất bản 01 bản tin, bài viết về đời sống văn hóa, xã hội, kinh tế, chính trị, an ninh quốc phòng của địa phương bằng tiếng Raglai và phát thanh trên hệ thống loa đài của huyện.
Hàng năm, huyện tổ chức các loại hình Hội diễn Nghệ thuật quần chúng, Liên hoan các Làng văn hóa, Giao lưu văn hóa các dân tộc; tham gia Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam 19/4... để tạo cơ hội cho các loại hình văn hóa truyền thống của các dân tộc được giao lưu học hỏi những nét đặc sắc của các dân tộc; đồng thời giới thiệu bản sắc văn hóa của miền núi huyện Khánh Vĩnh đến với du khách và bạn bè trong và ngoài nước. Bên cạnh đó, huyện tổ chức trưng bày, triển lãm hình ảnh, hiện vật, dụng cụ sinh hoạt truyền thống của đồng bào các dân tộc; thực hiện sưu tầm những hiện vật đặc trưng của đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn huyện để trưng bày, gìn giữ tại Phòng truyền thống của Trung tâm Văn hóa, Thông tin và Thể thao huyện.
Bên cạnh bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể, huyện cũng quan tâm bảo tồn và phát huy các giá trị di tích lịch sử trên địa bàn huyện. Hiện nay trên địa bàn huyện có 03 di tích lịch sử văn hóa được UBND tỉnh công nhận; trong đó, có di tích lịch sử căn cứ cách mạng Hòn Dù xã Khánh Trung và căn cứ cách mạng Hòn Dữ xã Khánh Đông được UBND tỉnh xếp hạng di tích cấp tỉnh. Hàng năm, huyện tổ chức Hội thi Tuyên truyền Di sản văn hóa cấp huyện và tham gia Hội thi cấp tỉnh với đối tượng dự thi là các em học sinh đến từ các trường Trung học cơ sở trên địa bàn nhằm giới thiệu, quảng bá các di tích lịch sử, các danh lam thắng cảnh của thế giới, của đất nước của tỉnh, huyện; qua đó tuyên truyền sâu rộng trong cán bộ, nhân dân, nhất là trong lực lượng thanh thiếu niên, học sinh nắm bắt và tìm hiểu thêm về các di sản văn hóa, các di tích lịch sử cách mạng hào hùng của dân tộc ta, cũng như các nhân vật, các sự kiện tiêu biểu trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.
Nhân dịp kỷ niệm ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11) hàng năm, huyện tổ chức tuyên truyền đến toàn thể nhân dân trên địa bàn huyện nâng cao ý thức gìn giữ và bảo tồn các giá trị văn hóa các dân tộc địa phương qua nhiều hình thức như: treo băng rôn, lắp pa nô, xe loa tuyên truyền, viết các tin bài tuyên dương các nhân tốt, tấm gương tiêu biểu trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Nhằm gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa một cách bền vững, tạo nguồn lực để phát triển du lịch và đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân, ngày 15/3/2019, UBND huyện ban hành Kế hoạch bảo tồn, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc Raglai huyện Khánh Vĩnh giai đoạn 2019-2020, định hướng đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2030; trong đó, tập trung nghiên cứu, khôi phục từ 01 đến 02 ngành nghề truyền thống; thành lập các Đội nghệ thuật múa, hát các làn điệu dân ca - dân vũ Raglai; Đội nghệ thuật biểu diễn Mã la và các loại nhạc cụ dân tộc; khôi phục, phục dựng mô hình nhà sàn truyền thống của dân tộc Raglai; khuyến khích, hỗ trợ các gia đình tổ chức Lễ Bỏ mả, Lễ cưới, Lễ Đền ơn đáp nghĩa, Lễ ăn mừng lúa mới theo nghi lễ truyền thống của dân tộc Raglai. Năm 2022, thực hiện Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030, giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025. Huyện đã thực hiện: Hỗ trợ mua sắm trang thiết bị nhà sinh hoạt cộng đồng thôn: 7 thôn. Kinh phí 244.000.000đ; Hỗ trợ hoạt động cho đội văn nghệ truyền thống tại các thôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi: 5 đội. Kinh phí: 289.000.000đ; Xây dựng tủ sách cộng đồng cho các xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số: 2 xã. Kinh phí: 69.000.000đ; Hỗ trợ đầu tư xây dựng thiết chế văn hóa, thể thao tại các thôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trên địa bàn huyện cho 18 Nhà sinh hoạt cộng đồng với kinh phí: 4.618.000.000đ.
Tuy nhiên, công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của huyện vẫn còn những hạn chế như: Nguồn kinh phí, phương tiện, con người để đầu tư bố trí cho lĩnh vực bảo tồn các di sản văn hóa còn ít ỏi, đặc biệt là sự thiếu hụt lực lượng cán bộ làm công tác văn hóa ở cơ sở. Điều này gây khó khăn cho việc quản lý, tuyên truyền, vận động và tổ chức các hoạt động bảo tồn văn hóa truyền thống. Một số cấp uỷ Đảng, chính quyền địa phương chưa nhận thức đầy đủ vai trò của công tác bảo tồn văn hóa dân tộc, chưa chú trọng và có biện pháp chỉ đạo tích cực, hữu hiệu cho việc bảo tồn, phát huy nền văn hóa truyền thống tại địa phương. Mặt khác do tác động của cơ chế thị trường và quá trình hội nhập nên hiện nay, một số giá trị văn hoá truyền thống của các dân tộc đang dần bị mai một; nhiều làn điệu dân ca, điệu múa cổ truyền, nhạc cụ dân tộc, lễ hội dân gian, một số nghề thủ công truyền thống và phương tiện sinh hoạt hằng ngày bị thất truyền; một bộ phận lớp trẻ ngày nay không quan tâm đến việc tìm hiểu các giá trị văn hoá truyền thống, không thường xuyên sử dụng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình.
Để tiếp tục thực hiện có hiệu quả công tác xây dựng đời sống văn hóa gắn với công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc, huyện Khánh Vĩnh xác định sẽ tập trung thực hiện một số giải pháp chủ yếu sau:
1. Tiếp tục tăng cường nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các cấp uỷ Đảng, chính quyền, Mặt trận và các cơ quan liên quan, từng buôn làng, thôn, tổ dân phố, từng hộ gia đình và mỗi người dân trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá truyền thống.
2. Coi trọng và làm tốt công tác bảo tồn di sản văn hoá của các dân tộc; phục hồi và phát triển các nghề thủ công truyền thống có giá trị tiêu biểu; duy trì và phát huy các giá trị văn hóa ẩm thực, giá trị về trang phục truyền thống dân tộc và các tri thức dân gian khác.
3. Đẩy mạnh hơn nữa các hoạt động xã hội hoá trên lĩnh vực văn hoá, nghệ thuật để có nhiều công trình, nhiều sản phẩm văn hoá đáp ứng nhu cầu của công chúng. Đồng thời, có chính sách đãi ngộ đối với nghệ nhân, nghệ sĩ nắm giữ và có công phổ biến nghệ thuật truyền thống, bí quyết nghề nghiệp có giá trị đặc biệt; khuyến khích tạo điều kiện cho tổ chức, cá nhân nghiên cứu, bảo quản, truyền dạy và giới thiệu di sản văn hóa phi vật thể; khuyến khích việc duy trì những phong tục tập quán lành mạnh của các dân tộc.
4. Giữ gìn truyền thống văn hoá trong gia đình, trong thôn, tổ dân phố tạo điều kiện cho quần chúng tiếp nhận thông tin về mọi mặt đời sống kinh tế xã hội và thực hiện quyền làm chủ của mình.
5. Tuyên truyền cho đồng bào các dân tộc biết tự hào và trân trọng những giá trị tinh thần, đạo đức, phong tục tốt đẹp của mình, phát huy các giá trị văn hóa tích cực truyền thống trong cuộc sống mới. Xây dựng và thực hiện quy ước văn hóa trên cơ sở kết hợp những yếu tố truyền thống tốt đẹp. Tổ chức hình thức hoạt động văn hóa lành mạnh để thu hút nhân dân tham gia.
6. Cân đối phân bổ ngân sách thực hiện có hiệu quả Kế hoạch bảo tồn, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc Raglai huyện Khánh Vĩnh giai đoạn 2019-2020, định hướng đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2030./.