Có những sự kiện lịch sử, thời gian càng lùi xa thì ý nghĩa càng to lớn, sâu sắc. Sự thành công của cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Khánh Hòa đã không ngoại lệ. 78 năm trôi qua (1945-2023), sự kiện ấy vẫn mãi giữ tinh thần bất diệt, trở thành niềm tự hào của người dân nơi đây...

     1. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Khánh Hòa diễn ra và thành công mau lẹ

     Từ tháng 9 năm 1940, khi phát xít Nhật xâm chiếm Đông Dương, cấu kết với thực dân Pháp thống trị nhân dân ta, Đảng bộ Khánh Hòa đã tích cực phát động quần chúng nhân dân chuẩn bị cho cuộc đấu tranh mới. Từ cuối năm 1942 tổ chức Việt Minh đã được thành lập hầu khắp trong tỉnh. Đến tháng 8 năm 1945, không khí cách mạng hừng hực trong các tầng lớp nhân dân. Lực lượng vũ trang, đội tự vệ mật cũng được hình thành nhiều nơi. Các tổ chức Việt Minh gấp rút chuẩn bị tổng khởi nghĩa.

Nguồn: Khánh Hòa Xưa và Nay BTG Khánh Hòa, 2013

     Đêm 12-8-1945, biết tin Nhật chuẩn bị đầu hàng Đồng minh, các lãnh đạo Việt Minh tỉnh đã họp ở số nhà 45 Hoàng Tử Cảnh (nay là đường Hoàng Văn Thụ), hạ quyết tâm: nắm thời cơ Nhật đầu hàng, phát động khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn tỉnh. Từ thời điểm này, tình hình ở các địa phương chuyển biến mau lẹ, người dân hừng hực khí thế sẵn sàng nổi dậy.

     Vạn Ninh là địa phương khởi nghĩa sớm nhất. Đêm 13-8, nhân dân các xã xung quanh thị trấn Vạn Giã được sự hỗ trợ của các tổ tự vệ đã nổi dậy chiếm huyện đường. Sáng 14-8, chính quyền cách mạng lâm thời huyện đã ra mắt trước sự chứng kiến của nhân dân. 

     Ở Ninh Hòa, từ ngày 14, quần chúng nổi dậy giành chính quyền ở hầu hết vùng nông thôn. Sáng ngày 17-8, hàng ngàn người kéo về thị trấn bao vây huyện đường. Tri phủ phải mang ấn tín, giấy tờ ra nộp cho cách mạng. 

     Sáng ngày 19-8, không khí khởi nghĩa bao trùm ở Nha Trang. Từ trưa ngày 19-8, nhân dân Nha Trang và các vùng phụ cận, từng đoàn người tiến về sân vận động Nha Trang dự lễ mít tinh do chính quyền địch tổ chức. Lực lượng vũ trang ta bí mật kèm chặt hàng ngũ quan lại tỉnh, huyện và hiến binh Nhật… Đúng 15 giờ, đại diện Việt Minh bất ngờ hạ cờ địch, kéo cờ đỏ sao vàng lên, tuyên bố xóa bỏ chính quyền bù nhìn trong sự reo hò của nhân dân. Ngay sau đó, cuộc mít tinh biến thành cuộc tuần hành thị uy. Quần chúng chia đi các ngả, chiếm các công sở của chính quyền bù nhìn. Tại Tòa công sứ, trụ sở cơ quan đầu não địch, Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh Khánh Hòa đã ra mắt nhân dân. 

     Cùng với Nha Trang, ngày 19 – 8, nhân dân Diên Khánh đã khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi. Ngày 20 – 8, Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời huyện Vĩnh Xương được thành lập. Ngày 22 – 8, cách mạng thắng lợi ở Cam Ranh.

Tranh vẽ Mặt trận Việt Minh tuyên bố xóa bỏ chính quyền bù nhìn địch (Nguồn: Tập tranh ảnh Khánh Hòa kỷ niệm 350 năm) 

     Như vậy, chỉ trong vòng 10 ngày (từ ngày 13-8 đến ngày 22-8), nhân dân Khánh Hòa dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ và Mặt trận Việt Minh đã đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi. Chính quyền tay sai của Nhật bị xóa bỏ hoàn toàn, chính quyền cách mạng từ tỉnh đến huyện, xã được thành lập. 

     2. Phương pháp giành chính quyền trong cách mạng Tháng Tám ở Khánh Hòa có gì đặc biệt?

     Trước ngày 19-8, trong cả nước đã có bốn địa phương giành chính quyền sớm, đó là: Bắc Giang, Hải Dương, Hà Tĩnh, Quảng Nam... Tỉnh Khánh Hòa cách căn cứ địa Việt Bắc trên 1.500km, cũng có nghĩa là rất xa trung tâm chỉ đạo của Trung ương. Thông tin liên lạc lúc bấy giờ chưa thuận tiện. Tuy vậy, khởi nghĩa giành chính quyền trong cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Khánh Hòa lại diễn ra đúng vào ngày 19-8, cùng ngày với thủ đô Hà Nội.

     Xem xét tiến trình khởi nghĩa, có thể thấy: Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Khánh Hòa thắng lợi vào ngày 19-8 lịch sử là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Điều đó được bắt nguồn từ quá trình vận động, chuẩn bị lực lượng… Đặc biệt, là sự nhạy bén nắm bắt thời cơ của Tỉnh ủy Khánh Hòa. Ngay khi biết Nhật chuẩn bị đầu hàng Đồng minh (ngày 12-8-1945), Tỉnh ủy đã hạ quyết tâm phát động khởi nghĩa giành chính quyền. 

     Cùng với quyết tâm khởi nghĩa là các bước chuẩn bị chu đáo với hình thức và phương pháp linh hoạt:

     - Kết hợp lực lượng chính trị quần chúng với lực lượng tự vệ vũ trang, khởi nghĩa từng phần từ cấp huyện (như Vạn Ninh, Ninh Hòa) rồi đến tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại tỉnh lỵ và cuối cùng là các địa phương còn lại (như Cam Ranh).

     - Từng địa bàn huyện, xã, nắm vững tinh thần chỉ đạo của Tỉnh, căn cứ vào thực tế của địa phương để chủ động giành chính quyền. Có thể khởi nghĩa từ huyện xuống xã hoặc từ xã lên huyện hay phối hợp giữa nông thôn và thành thị (như trường hợp Nha Trang và 2 huyện Vĩnh Xương, Diên Khánh)…

     Trong chỉ  đạo khởi nghĩa, Đảng bộ đã vận dụng sách lược mềm dẻo nhưng kiên quyết, nhờ đó đã trấn áp được tại chỗ quân đội Nhật, tranh thủ và lôi kéo được một bộ phận binh lính người Việt yêu nước trong quân đội địch đi theo cách mạng.

     Cuộc khởi nghĩa tại Nha Trang đã huy động được đội ngũ quần chúng đông đảo, có sự chuẩn bị từ trước nên đã biến cuộc mít-tinh do bọn Việt gian thân Nhật tổ chức thành cuộc mít tinh của đông đảo quần chúng, tiến lên đánh đổ ách thống trị của Nhật và bè lũ tay sai. Nhờ đó, chỉ trong ngày 19-8, chính quyền đã hoàn toàn về tay nhân dân.

***

     Nhìn lại thành công của cách mạng Tháng Tám ở Khánh Hòa càng đánh giá cao sự chỉ đạo của Tỉnh Đảng bộ Khánh Hòa. Đó là sự chỉ đạo sâu sát, sáng tạo và phù hợp. Thành công đó là mốc son chói lọi với nhiều bài học quý báu: Bài học có một đảng tiên phong, cách mạng, tiếp thu chủ nghĩa Mác-Lênin thấu suốt quan điểm về xây dựng lực lượng, chuẩn bị mọi mặt sẵn sàng cho tổng khởi nghĩa; Bài học về nắm chắc thời cơ, kịp thời phát động toàn dân đứng lên khởi nghĩa... Và xuyên suốt nhất là bài học xây dựng Mặt trận dân tộc thống nhất đoàn kết rộng rãi mọi tầng lớp nhân dân, tạo nên sức mạnh nội lực. Những bài học này được vận dụng trong quá trình từ xây dựng lực lượng đến khởi nghĩa giành và giữ chính quyền.

     Tinh thần, giá trị và những bài học kinh nghiệm quý báu của khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 ở Khánh Hòa tiếp tục phát huy trong hoàn cảnh mới hiện nay./.

Nguyễn Nha Trang
Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Khánh Hòa