Đàn đá Khánh Sơn: Biểu tượng văn hoá tiền sử Khánh Hòa

Khánh Sơn

     Năm 1977, tại thôn Dốc Gạo (thị trấn Tô Hạp) ông Bo Bo Ren, người dân tộc Raglai ở Khánh Sơn đã phát hiện 12 thanh đá kêu có kích thước, hình khối và âm thanh khác nhau như tiếng đàn. Theo kết quả nghiên cứu khảo cổ học, Đàn đá Khánh Sơn có niên đại từ 3.000 năm đến 5.000 năm. Đến năm 1979, những thông tin về Đàn đá Khánh Sơn đã được chính thức công bố rộng rãi ở trong và ngoài nước.

Ảnh: Khánh Hoà giới thiệu "Bộ đàn đá Khánh Sơn A và B" đến công chúng

     Đối với người Raglai Khánh Sơn, bộ đàn đá luôn gắn bó, hiện diện trong đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất từ bao đời nay. Người Raglai luôn coi đàn đá như báu vật của núi rừng, là tiếng cha ông ngàn năm vọng lại. Từ xa xưa, âm thanh của bộ đàn đá có tác dụng xua đuổi thú dữ, đấu tranh với thiên nhiên, bảo vệ mùa màng, giữ gìn sự bình yên cho xóm làng hay thúc giục mọi người chăm chỉ làm nương rẫy, mang lại cuộc sống ấm no cho dân làng. Đặc biệt, từ xưa đến nay, đàn đá luôn là nhạc cụ không thể thiếu trong các nghi lễ, lễ hội truyền thống của người Raglai như: Lễ Bỏ mả, Lễ Ăn đầu lúa mới, Lễ Tạ ơn cha mẹ, Lễ Đám cưới... Âm thanh thánh thót của đàn đá cũng thường vang lên trong các lễ hội, những dịp sinh hoạt văn hóa, văn nghệ cộng đồng của người Raglai hoặc sau mỗi mùa lúa, mùa bắp bội thu. Tiếng đàn đá là âm thanh tập hợp xóm làng và có ý nghĩa như sợi dây liên kết các thế hệ người Raglai, giữa người Raglai với các dân tộc khác. Chính vì thế, bộ đàn đá từ lâu đã trở thành niềm tự hào, là biểu tượng văn hóa của vùng đất Khánh Sơn.

     Theo nghiên cứu, từ “công xưởng” sản xuất đàn đá Dốc Gạo đã có khoảng 30 - 40 bộ đàn đá được chế tác. Tuy nhiên, theo thời gian, hầu hết các bộ đàn đá này đã bị lưu lạc các nơi, ngay cả bộ nguyên bản được phát hiện bởi cụ Bo Bo Ren cũng không còn ở nơi đã được sinh ra. Và cũng như các loại hình văn hóa truyền thống khác, tiếng đàn đá ngày càng vắng bóng trong đời sống của người Raglai Khánh Sơn. Số lượng đàn đá để biểu diễn không nhiều, người biết đánh đàn đá cũng ít, còn người biết chọn đá để làm đàn lại càng ít hơn. Thế hệ trẻ huyện nhà không còn ham thích, đam mê đàn đá. Điều đó rất đáng lo ngại.

     Trước thực trạng nêu trên, năm 2020, huyện Khánh Sơn đã triển khai thực hiện Đề án bảo tồn, khôi phục, phát huy giá trị nhạc cụ Đàn đá Khánh Sơn. Sau gần 3 năm thực hiện, mặc dù gặp nhiều khó khăn do ảnh hưởng dịch bệnh Covid-19, năm 2022, đơn vị thực hiện là Làng nghề truyền thống Trường Sơn, Công ty chế biến lâm thủy sản Khánh Hòa đã hoàn thành việc phục chế 10 bộ đàn đá (từ 14-16 thanh/bộ) và bàn giao 2 bộ cho Trung tâm Văn hóa, Thông tin và Thể thao huyện Khánh Sơn, 8 bộ cho 8 xã, thị trấn trên địa bàn huyện nhằm tiếp tục thực hiện công tác bảo tồn và tích cực sử dụng các bộ đàn đá trong những dịp sinh hoạt cộng đồng, văn hóa, văn nghệ tại địa phương. Tất cả những bộ đàn đá mới được phục chế đều được chế tác từ loại đá kêu (có tên khoa học là Ri-ô-lit) khai thác tại Dốc Gạo (thị trấn Tô Hạp), đảm bảo về kích thước và âm lượng kêu vang, có thể biểu diễn độc tấu, hòa tấu cùng các loại nhạc cụ khác trong những dịp sinh hoạt văn hóa, văn nghệ tại cộng đồng hoặc biểu diễn phục vụ du khách, cả biểu diễn chuyên nghiệp. Đây là những việc làm đầu tiên để “trả lại” Đàn đá cho Khánh Sơn, cho núi rừng cất tiếng reo vui. Cán bộ và Nhân dân Khánh Sơn luôn có ý thức trách nhiệm và phấn đấu làm cho quê hương đàn đá sẽ trở thành một điểm nhấn đối với văn hóa nghệ thuật của khu vực Nam Trung bộ, Tây Nguyên và xa hơn nữa là của Việt Nam. Nói đến đàn đá là phải nói đến Khánh Sơn, đàn đá có thể phát triển rất nhiều nơi, nhưng người ta luôn nhớ về cái gốc đó là xuất phát từ Khánh Sơn.

     Nhằm khơi dậy niềm đam mê nhạc cụ truyền thống trong thế hệ trẻ, từng bước đưa đàn đá trở nên phổ biến hơn trong cuộc sống của đồng bào Raglai, huyện Khánh Sơn đã mở các lớp bồi dưỡng đàn đá cho thanh, thiếu niên, học sinh và giáo viên âm nhạc trên địa bàn huyện. Những học viên này sẽ là lực lượng nòng cốt để sau này tiếp tục truyền dạy lại cách đánh đàn đá cho các thế hệ kế tiếp. Bên cạnh đó, huyện đã thành lập các đội văn nghệ trong đó biết sử dụng các loại nhạc cụ truyền thống của người đồng bào Raglai trong đó có đàn đá nhằm thường xuyên tổ chức các hoạt động biểu diễn, giao lưu văn hóa văn nghệ phục vụ đời sống tinh thần của bà con Nhân dân và du khách.

     Những việc làm nêu trên được xem như những “viên gạch” đầu tiên để xây dựng nền móng cho công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị Đàn đá Khánh Sơn. Đồng thời cũng là động lực để địa phương tiếp tục thực hiện công tác khôi phục các loại nhạc cụ truyền thống của cha ông truyền lại như: mã la, đàn cha pi hay phục dựng các nghi lễ truyền thống của người Raglai. Hiện nay, 3 loại nhạc cụ: đàn đá, đàn cha pi và mã la của người Raglai Khánh Sơn đã được đưa vào chương trình sách giáo khoa mới của lớp 3 và đã được UBND tỉnh Khánh Hòa phê duyệt. Cán bộ, Nhân dân Khánh Sơn vui mừng, phấn khởi được biết UBND tỉnh chuẩn bị tiếp nhận 2 bộ đàn đá cổ của Khánh Sơn từ Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch (đang chờ ý kiến thẩm định của Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia để đề nghị Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia).

     Để bảo đảm Đàn đá Khánh Sơn luôn là hồn cốt, là báu vật, là biểu tượng văn hóa của người Raglai, trong thời gian tới, huyện Khánh Sơn đề ra giải pháp khôi phục, bảo tồn và phát huy giá trị nhạc cụ Đàn đá Khánh Sơn, như sau:

     Một là, duy trì tổ chức các hoạt động sinh hoạt cộng đồng, văn hóa văn nghệ tại trung tâm văn hóa – thể thao xã, nhà văn hóa – khu thể thao thôn; không ngừng nâng cao chất lượng các ngày hội văn hóa, liên hoan, các hội thi, biểu diễn về đàn đá trong toàn huyện, từ đó phát hiện ra những nhân tố tích cực để đưa ngọn lửa đam mê về âm nhạc cổ xưa, cũng như âm nhạc truyền thống của đồng bào Raglai đến với thế hệ trẻ.

     Hai là, mở các lớp truyền dạy đánh đàn đá, thu hút sự tham gia của thế hệ trẻ, từng bước đưa nghệ thuật trình diễn đàn đá vào các hoạt động ngoại khóa trong trường học và trong cuộc sống hàng ngày, khuyến khích các em học sinh tham gia vào công tác học tập, sử dụng loại nhạc cụ này. Nâng cao hiệu quả hoạt động của các câu lạc bộ, đội văn nghệ truyền thống các thôn, tổ dân phố trên địa bàn huyện.

     Ba là, chú trọng việc đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý, phụ trách văn hóa cấp huyện, cấp xã theo quan điểm của Đảng: “Đào tạo và phát triển đội ngũ cán bộ lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý tham mưu trong lĩnh vực văn hóa, văn nghệ, nhất là cán bộ chủ chốt thực sự am hiểu về văn hóa... đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ đề ra”; đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức của cộng đồng, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ người Raglai về giá trị văn hóa của đàn đá.

     Tiến xa hơn nữa, Khánh Sơn sẽ đăng ký với tỉnh đăng cai tổ chức liên hoan đàn đá và mời các huyện bạn trên toàn quốc có đàn đá về Khánh Sơn cùng tham gia.

     Công tác bảo tồn, phát huy giá trị đàn đá nói riêng và các giá trị văn hóa truyền thống của người Raglai Khánh Sơn nói chung là việc làm cần thiết trước mắt và lâu dài, đòi hỏi sự quan tâm, vào cuộc của các ngành, các cấp, sự đóng góp có trách nhiệm của các tầng lớp Nhân dân, đặc biệt là tâm huyết, niềm đam mê của thế hệ trẻ. Để tiếng Đàn đá Khánh Sơn ngày ngày reo vui dưới mái nhà sàn và mãi ngân vang giữa đại ngàn sơn cước, đồng thời bay cao, bay xa hơn nữa. Như thế cũng chính là để trả lại ý nghĩa, giá trị văn hóa, lịch sử vốn có của Đàn đá Khánh Sơn - loại nhạc cụ cổ xưa nhất của loài người./.