Chuyển đổi số trong bảo tồn đa dạng sinh học rừng tại khánh hòa
Ngày 03/06/2020, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 749/QĐ-TTg về phê duyệt “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng năm 2030” với 3 nhân tố chính là Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Đối với tỉnh Khánh Hòa, Nghị quyết số 16-NQ/TU ngày 19/10/2021 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về “Chuyển đổi số tỉnh Khánh Hòa giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030” trong đó xác định mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện công tác quản lý, điều hành tiến tới xây dựng chính quyền số, phát triển kinh tế số, xã hội số; thúc đẩy hoạt động sản xuất kinh doanh theo hướng ứng dụng công nghệ số.
Chuyển đổi số không chỉ phục vụ mục tiêu kinh tế, phát triển các mô hình kinh doanh, mà cần phải được hiểu theo ý nghĩa tái cấu trúc tư duy về việc phối hợp giữa dữ liệu, quy trình và con người - ứng dụng công nghệ số - để nhằm tạo ra nhiều giá trị mới cho toàn xã hội. Trên thực tế, chuyển đổi số đã góp phần nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế vượt bậc.
Đối với lĩnh vực tài nguyên môi trường và đa dạng sinh học (ĐDSH), đã có sự chuẩn bị xây dựng cơ sở dữ liệu và bước đầu ứng dụng chuyển đổi số.
Hiện trạng bảo tồn đa dạng sinh học rừng tỉnh Khánh Hòa
Khánh Hòa là một tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, có nhiều cảnh quan thiên nhiên vô cùng xinh đẹp, tài nguyên khá phong phú, là một trong những địa điểm du lịch nổi tiếng của cả nước. Khánh Hòa là một trong những tỉnh đi đầu trong khu vực miền Trung và Tây nguyên về việc xây dựng cơ sở dữ liệu ĐDSH tài nguyên rừng (2011-2013).
Hệ sinh thái rừng Khánh Hòa phân bố rất đa dạng theo địa hình, từ hệ sinh thái rừng ngập mặn, rừng đồi cát ven biển, cho đến hệ sinh rừng lùn (rừng rêu) lên đến độ cao khoảng 2.000m. Tuy nhiên, các diện tích rừng ngập mặn và rùng nguyên sinh vùng núi đã giảm sút nghiêm trọng.
Về thực vật: đã ghi nhận được 2.367 loài thực vật, trong đó: 91 loài nguy cấp có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2007) và IUCN (2014). Nhiều loài quý hiếm, hoặc có giá trị cao như: Dó bầu, Mun, Cẩm lai, Gõ đỏ, Giáng hương… nhiều loài đặc hữu, phân bố hẹp như: Chai lá cong, Dẻ Yersin, Đỗ quyên Nha Trang, Sao lá hình tim, Thông 2 lá dẹp,… Khánh Hòa còn có nguồn tài nguyên lan rừng rất phong phú, đã lập danh lục 210 loài, nổi bật là các loài lan đặc hữu như Hoàng thảo Khánh Hòa, Bạch môi, đặc biệt là lan Hài hồng rất nổi tiếng trên thế giới.
Ngoài ra, trong 10 năm gần đây, đã có 40 loài cây được công bố là loài mới có giá trị cao về mặt khoa học, như: Sa nhân thơm, Trà my Hòn Bà, Vani lông sậm,…
Tuy nhiên, nhiều loài cây quý hiếm đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng; một số loài có giá trị về mặt dược liệu, vừa mới ghi nhận thì đã bị khai thác tận diệt, như lan Kim tuyến, Xáo tam phân,…
Về động vật rừng: đã xác định 781 loài, trong đó: 63 loài bị đe dọa, có tên trong Sách đỏ Việt Nam và IUCN. Nhiều loài cần phải được quan tâm bảo tồn, như: Vượn đen má vàng, Chà vá chân đen, Sơn dương, Rùa vàng,…
Ngoài ra, nhiều loài thú quý hiếm không còn hiện diện trên địa bàn tỉnh như: Tê giác, Cọp, Voi, Gấu, Bò rừng,… Danh xưng “Cọp Khánh Hòa” chỉ còn tiếng vọng trong quá khứ.
Mặc dù có tiềm năng cao về ĐDSH với nhiều nguồn gen quý hiếm, nhưng rừng Khánh Hòa đã có nguy cơ bị suy giảm về chất lượng, số lượng các loài động, thực vật rừng bị đe dọa tuyệt chủng ngày càng tăng. Tình trạng suy thoái tính đa dạng của tài nguyên rừng gây mất cân bằng sinh thái, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống, cản trở sự phát triển bền vững và an ninh lương thực. Vì vậy, cần nâng cao nhận thức và tăng cường hành động đối với việc bảo tồn ĐDSH.
Bảo tồn đa dạng sinh học là tiền đề quan trọng cho sự phát triển toàn cầu và của từng quốc gia, đáp ứng việc cung cấp hàng hóa, lương thực, là nền tảng quan trọng của sức khỏe. Có ý nghĩa quan trọng đối với hệ sinh thái, bảo đảm năng suất và cung cấp nguồn gen cho sản xuất nông nghiệp.
Vấn đề tuyên truyền, nâng cao nhận thức về bảo tồn ĐDSH đang được triển khai và phổ biến qua các ứng dụng công nghệ như: Blockchain/NFT, Metaverse,…
Ảnh: Khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà (Khánh Hòa) đã được có cơ sở dữ liệu số về ĐDSH tài nguyên rừng
Triển khai chuyển đổi số trong bảo tồn ĐDSH rừng Khánh Hòa
- Xây dựng cơ sở dữ liệu ĐDSH rừng Khánh Hòa:
Sở Tài nguyên và Môi trường đã chủ trì nhiệm vụ xây dựng cơ sở dữ liệu và giao cho Viện Sinh thái học Miền Nam thực hiện. Kết quả đã xây dựng cơ sở dữ liệu gồm 653 loài thực vật và 524 loài động vật rừng, chuyển giao thành 2 bộ:
+ Bộ cơ sở dữ liệu gốc: gồm đầy đủ các thông tin được thực hiện từ nhiệm vụ bằng phần mềm BRAHMS, đã giao cơ quan thẩm quyền quản lý.
+ Bộ cơ sở dữ liệu phổ biến: không có các thông tin cần bảo mật; phục vụ cho công tác quản lý, nghiên cứu, giáo dục, truyền thông, v.v….
Hội Bảo vệ TN&MT được sự hỗ trợ của Cty A.Yersin đang từng bước số hóa cơ sở dữ liệu ĐDSH rừng Khánh Hòa.
- Ứng dụng công nghệ Blockchain:
Blockchain được sử dụng như một cơ sở dữ liệu, vì thế các thông tin nhập vào phải có chất lượng cao, tin cậy và chính xác. Đây là một hệ thống bảo đảm sự minh bạch và an toàn cho các dữ liệu nhạy cảm trước các nguy cơ bị đánh cắp.
+ Ứng dụng trong truy xuất nguồn gốc, theo dõi vòng đời từ các xuất xứ cho đến sản phẩm: đang triển khai đối với “Chương trình bảo tồn và thực nghiệm cây trầm sinh học trên cây Dó bầu tại Khánh Hòa”. Quá trình theo dõi gồm 3 giai đoạn: GĐ.1 tuyển chọn giống và trồng; GĐ.2 cấy trầm sinh học và GĐ.3 xác nhận sản phẩm. Việc cài đặt QR Code cho từng cây Dó bầu, với các thông tin cơ bản: nguồn gốc, địa điểm, chủ sở hữu, tuổi cây, kỹ thuật tạo trầm, sản phẩm thu được,… sẽ giúp cho khách hàng yên tâm hơn.
Ngoài ra, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường cũng đã gắn QR Code cho các Cây Di sản Việt Nam, đã được công nhận trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa. Trong đó, thể hiện đầy đủ các thông tin dễ dàng truy cập, đồng thời có thể cập nhật.
+ Tăng cường sự minh bạch cho các giá trị về ĐDSH, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ (công bố loài mới, bảo tồn các nguồn gen quý hiếm,…). Mỗi nguồn gen quý hiếm được tích hợp với dữ liệu, phù hợp với các chương trình bảo tồn và khai thác sử dụng bền vững.
- Ứng dụng NFT (Non-fungible token):
NFT được lưu trữ trên công nghệ chuỗi khối (Blockchain), có khả năng chứng thực quyền sở hữu đối với một sản phẩm cụ thể, như là tác phẩm nghệ thuật hay hình ảnh đặc trưng của các loài động, thực vật, đặc biệt chú trọng đến các loài đặc hữu, hoặc nguy cấp, quý hiếm,...
Thông qua các hình ảnh và thông tin được mã hóa, NFT giúp làm sống lại những loài động, thực vật rừng đã bị tuyệt chủng, đồng thời góp phần tuyên truyền, nâng cao nhận thức bảo tồn những loài nguy cấp, quý hiếm của Khánh Hòa.
+ Về động vật rừng: thu thập lại hình ảnh của các loài quý hiếm như: Tê giác từng hiện diện ở Cam Lâm, Cọp Phước Đồng, Voi Ninh Hòa, Gấu Đèo Cả,..
+ Về thực vật: gồm nhiều loài như: Lan Hài hồng, Hoàng thảo Khánh Hòa, Bạch môi, Vani Yersin, Bách xanh, Thông 2 lá dẹp, Mun, Dó bầu, Cà diên,…
Đề xuất giải pháp
Đào tạo nguồn nhân lực về chuyển đổi số, tiếp cận công nghệ mới phục vụ cho việc bảo tồn và phát triển bền vững ĐDSH.
Các ngành liên quan cần phối hợp đẩy mạnh công tác điều tra, xây dựng, hoàn thiện và số hóa dữ liệu về đa dạng sinh học trên địa bàn tỉnh. Phát triển hệ thống phần mềm quản lý và sử dụng dữ liệu an toàn, đạt hiệu quả cao.
Định hướng đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị có liên quan, ứng dụng công nghệ hiện đại; hình thành trung tâm triển lãm về thiên nhiên và ĐDSH của tỉnh.
Tóm lại, ứng dụng chuyển đổi số trong lĩnh vực bảo tồn ĐDSH đang tạo nên chuyển biến tích cực và được nhiều nơi phát triển theo nhiều hình thức rất sáng tạo, góp phần nâng cao nhận thức trong cộng đồng về bảo vệ thiên nhiên và môi trường, bảo tồn ĐDSH, tuy nhiên vẫn có mặt hạn chế về sự thiếu thống nhất trong công tác quản lý và mức độ đầu tư về công nghệ, cần được sớm khắc phục.
Chuyển đổi số là quá trình thay đổi tổng thể và toàn diện, vì thế cần phải tiếp thu công nghệ mới, thay đổi về nhận thức, huy động mọi nguồn lực và sự đồng hành của toàn xã hội, đó chính là nhân tố bảo đảm thành công của Chuyển đổi số tại Khánh Hoà./.
Trần Giỏi (Hội Bảo vệ TN&MT)
& Vincent Hùng (Công ty A.Yersin)