1. Vùng đất nhiều tiềm năng phát triển du lịch

     Khánh Sơn là huyện miền núi nằm ở phía Tây Nam của tỉnh Khánh Hòa, có diện tích 33.802 ha, nằm ở độ cao hơn 1.000m so với mực nước biển, ngăn cách với đồng bằng của tỉnh bởi con đèo Khánh Sơn cao vời vợi, nhờ khí hậu ôn hòa, mát mẻ quanh năm, Khánh Sơn được mệnh danh là “Đà Lạt thứ hai”.

     Nghị quyết số 09 của Bộ Chính trị về phát triển tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 có định hướng phát triển Khánh Sơn thành tiểu đô thị sinh thái núi rừng. Theo Đồ án Quy hoạch vùng huyện Khánh Sơn, địa phương định hướng phân thành 3 tiểu vùng phát triển. Trong đó, Tiểu vùng 1 - phía Đông Nam, gồm thị trấn Tô Hạp và các xã: Sơn Trung, Ba Cụm Bắc, Ba Cụm Nam, có tổng diện tích 13.102ha. Đây là trung tâm hành chính - chính trị - văn hóa - xã hội của huyện; phát triển đô thị, dịch vụ thương mại - du lịch, dịch vụ hỗ trợ sản xuất nông nghiệp, cụm công nghiệp đa ngành mà trọng tâm là chế biến nông lâm sản. Đặc biệt, thị trấn Tô Hạp được xây dựng trở thành trung tâm dịch vụ lữ hành và lưu trú; kết hợp phát triển giữa khu vực hiện hữu và các không gian phát triển mới ở các xã: Sơn Lâm, Sơn Bình, Ba Cụm Bắc, Ba Cụm Nam. Tiểu vùng 2 - phía Bắc Nam, gồm các xã: Sơn Bình và Sơn Hiệp, với diện tích 8.191ha. Đây là vùng phát triển kinh tế nông - lâm nghiệp, đan xen du lịch - dịch vụ, ưu tiên các mô hình du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm gắn với khí hậu mát mẻ. Tiểu vùng 3 - phía Tây huyện, gồm 2 xã: Thành Sơn và Sơn Lâm, với diện tích 12.559ha. Đây là vùng phát triển nông nghiệp năng suất cao và cây công nghiệp, hình thành các vùng sinh thái nông nghiệp, khuyến khích đan xen dịch vụ du lịch. …”.Bên cạnh phân vùng phát triển, không gian vùng huyện Khánh Sơn còn có định hướng phân bố cụ thể các không gian phát triển du lịch, công nghiệp, nông - lâm nghiệp; tổ chức không gian đô thị và điểm dân cư nông thôn; định hướng quy hoạch sử dụng đất, phát triển hạ tầng xã hội.

     Khánh Sơn có dân số 27.000 người gồm 13 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số (ĐBDTTS) Raglai chiếm đến 73,4% dân số toàn huyện. Những năm qua, công tác phục dựng, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Raglai được huyện chú trọng và đạt được nhiều kết quả khích lệ. Năm 2021, huyện Khánh Sơn đã hoàn thành công tác bảo tồn, chế tác 10 bộ nhạc cụ Đàn đá Khánh Sơn; bộ “Sưu tập Đàn đá Khánh Sơn” đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật Quốc gia năm 2024); Lễ Bỏ mả được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể năm 2012. Ngoài ra còn có nhiều nghi lễ, phong tục đặc sắc khác như: Lễ tạ ơn cha mẹ, lễ ăn đầu lúa mới… Huyện có 4 nghệ nhân ưu tú loại hình ngữ văn dân gian đã được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu và tôn vinh gắn liền với công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Các loại hình văn nghệ dân gian của người Raglai tại Khánh Sơn cũng đa dạng, đặc sắc như: Các làn điệu dân ca, hát sử thi... Nhiều nghề thủ công truyền thống như: Đan lát, làm nhạc cụ dân tộc, chế biến rượu cần… vẫn còn được lưu giữ trong cuộc sống và sinh hoạt của người dân trên địa bàn.

     Địa phương cũng có nhiều di tích lịch sử - văn hóa có giá trị, ghi đậm dấu ấn của mảnh đất có lịch sử lâu đời, được UBND tỉnh xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh như: Di tích lịch sử căn cứ cách mạng Tô Hạp, danh lam thắng cảnh thác Tà Gụ (xã Sơn Hiệp), di tích khảo cổ địa điểm Dốc Gạo (thị trấn Tô Hạp).

     Qua đó cho thấy Khánh Sơn là vùng đất có tiềm năng lớn về văn hóa truyền thống dân tộc và cảnh quan thiên nhiên đặc sắc phù hợp để phát triển du lịch gắn với bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc để phát triển thành điểm đến du lịch đặc thù, góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch tỉnh Khánh Hòa.

     2. Thực trạng công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch ở Khánh Sơn hiện nay

     Trong giai đoạn 2017-2024, huyện Khánh Sơn đã nỗ lực triển khai công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số (dân tộc Raglai) gắn với phát triển du lịch như: tổ chức 06 lớp truyền dạy đánh Mã La, 03 lớp truyền dạy đánh đàn đá; 03 lớp học hát Sử thi; 02 lớp đan lát; 06 lớp học tiếng Raglai; dạy nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống như đan lát, làm nhạc cụ truyền thống; xây dựng chương trình “Tự học tiếng Raglai” trên trang thông tin điện tử của Trung tâm Văn hóa – Thông tin và Thể thao huyện; tích cực nghiên cứu, sưu tầm các tư liệu dân ca dân vũ, ghi âm các làn điệu dân ca, sử thi Raglai, biên dịch các loại sách về con người và văn hóa Raglai Khánh Sơn. 

     Hàng năm tổ chức các hội thi, hội diễn, liên hoan định kỳ như Hội diễn nghệ thuật quần chúng; Liên hoan làng văn hoá; Hội thi tìm hiểu Di sản văn hóa; Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam 19/4,... Trong đó, tập trung tái hiện các lễ hội như: Lễ cưới, Lễ ăn đầu lúa mới, Lễ tạ ơn cha mẹ (năm 2023); cùng với những tiết mục hát múa, sử dụng nhạc cụ dân tộc như: Đàn đá, Mã La, Đàn Chapi, Khèn bầu.  Bên cạnh đó địa phương đã thành lập các đội văn nghệ để biểu diễn các loại hình nghệ thuật; phòng Truyền thống huyện trưng bày hơn 100 hiện vật mang giá trị văn hóa, lịch sử của đồng bào Raglai để phục vụ công tác sưu tầm, nghiên cứu và nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân địa phương và du khách.

     Thực hiện Chương trình MTQG phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào DTTS và MN giai đoạn 2021-2030, trong đó có Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”. Từ năm 2022 đến nay, huyện Khánh Sơn đã thực hiện đầu tư xây dựng thiết chế văn hóa, thể thao và trang thiết bị tại 29 thôn/TDP; hỗ trợ hoạt động cho 12 đội văn nghệ truyền thống tại các thôn vùng DTTS&MN; tổ chức 02 lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ, truyền dạy văn hóa phi vật thể; xây dựng 08 tủ sách cộng đồng đồng thời quảng bá các loại hình di sản văn hóa tiêu biểu của địa phương.

     Công tác đào tạo và phát triển nguồn nhân lực địa phương cũng được huyện quan tâm đẩy mạnh, nhiều lớp tập huấn, bồi dưỡng về kỹ năng làm du lịch được tổ chức thường xuyên như phối hợp Sở Văn hóa và Thể thao tổ chức bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ về công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa trên địa bàn; phối hợp với Sở Du lịch và các Trường đào tạo trong tỉnh mở lớp tập huấn nghiệp vụ lễ tân, buồng phòng, nghiệp vụ bàn, chế biến món ăn phục vụ du lịch; kỹ năng điều hành tour, nghiệp vụ hướng dẫn du lịch cho cộng đồng người đồng bào DTTS trên địa bàn huyện.

     Bên cạnh đó, mô hình homestay, du lịch trải nghiệm cuộc sống sinh hoạt của đồng bào dân tộc trên địa bàn bước đầu được hình thành mang lại hiệu quả. Các địa điểm du lịch tự nhiên như thác Tà Gụ, thảo nguyên Tà Giang, suối KoRóa được kết hợp với trải nghiệm văn hóa truyền thống khi du khách đến với huyện Khánh Sơn đã giúp du khách hiểu hơn về văn hóa bản địa.

     Hiện nay, huyện Khánh Sơn đang xây dựng Dự án “Xây dựng mô hình làng du lịch cộng đồng thôn Hòn Dung, xã Sơn Hiệp là điểm đến du lịch vùng đồng bào DTTS và MN huyện Khánh Sơn”.

     ​3. Những khó khăn, vướng mắc

     Bên cạnh những kết quả đã đạt được, công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của ĐBDTTS gắn với phát triển du lịch trên địa bàn huyện vẫn còn nhiều hạn chế:

     - Sự mai một giá trị văn hóa truyền thống: Quá trình hiện đại hóa và giao thoa văn hóa khiến nhiều nét đẹp truyền thống bị mai một. Thế hệ trẻ ít quan tâm hoặc không hiểu biết sâu sắc về văn hóa của dân tộc mình. Một số nghi lễ truyền thống chưa được thực hiện đồng bộ, thống nhất trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

     - Chính sách đãi ngộ chưa thỏa đáng nên chưa phát huy được hiệu quả tài năng, tâm huyết của đội ngũ trí thức, nghệ nhân dân gian dân tộc thiểu số trong việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa.

     - Thiếu nguồn lực và chính sách hỗ trợ: Nguồn lực tài chính từ ngân sách nhà nước và xã hội hóa cho việc bảo tồn và phát huy văn hóa còn hạn chế, dẫn đến việc thực hiện các dự án bảo tồn không bền vững. Các chính sách bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch chưa được lồng ghép chặt chẽ, dẫn đến sự thiếu liên kết giữa các ngành liên quan.

     - Cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch chưa phát triển: Khánh Sơn là vùng đất có tiềm năng nhưng lại thiếu cơ sở vật chất, giao thông khó khăn, không đủ dịch vụ lưu trú, ăn uống, vui chơi giải trí để phục vụ du khách. Các điểm đến gắn với văn hóa truyền thống chưa được quy hoạch và đầu tư bài bản, dẫn đến hạn chế trong thu hút du khách.

     - Chưa phát huy được vai trò của cộng đồng: Một bộ phận người dân chưa nhận thức rõ tầm quan trọng của việc bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch, dẫn đến thái độ thụ động hoặc thiếu trách nhiệm. Cộng đồng địa phương còn hạn chế trong kỹ năng phục vụ du lịch như giao tiếp, quản lý dịch vụ hoặc quảng bá sản phẩm văn hóa.

     - Các sản phẩm văn hoá, nhất là các sản phẩm văn hóa có nội dung và hình thức phù hợp với trình độ và thị hiếu của đồng bào, của khách du lịch còn ít. Chưa khai thác hết hiệu quả các giá trị tài nguyên văn hóa; việc tạo ra các chuỗi liên kết sản phẩm tại nhiều địa điểm để mở rộng phân khúc thị trường khách du lịch, kéo dài thời gian lưu trú, thúc đẩy phát triển các ngành dịch vụ gắn với phát triển du lịch chưa phát huy hiệu quả.

     4. Giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tốt đẹp của đồng bào dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch

     Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp ủy Đảng, chính quyền; nâng cao hiệu quả phối hợp của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội trong giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch.

     - Triển khai thực hiện có hiệu quả các văn bản chỉ đạo của Trung ương và của Tỉnh; xây dựng và thực hiện các kế hoạch, đề án, dự án nhằm bảo tồn và phát huy tốt các giá trị văn hóa của địa phương; gắn kết bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa làm nền tảng và động lực để phát triển du lịch.

     - Khuyến khích cộng đồng địa phương chủ động cùng tham gia bảo tồn giá trị văn hóa, quản lý di sản, gắn lợi ích của cộng đồng địa phương với việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản, phát triển du lịch cộng đồng, tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân, đảm bảo mối quan hệ hài hòa giữa phát triển văn hóa và phát triển kinh tế - xã hội.

     ​Thứ hai, nâng cao chất lượng, hiệu quả các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa; xây dựng môi trường và đời sống văn hóa giàu bản sắc văn hóa truyền thống.

     - Củng cố, kiện toàn tổ chức, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý nhà nước về văn hóa, du lịch phù hợp với tình hình thực tế của địa phương; ưu tiên đào tạo, tập huấn, nâng cao kiến thức, kỹ năng cho đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở, đội ngũ cán bộ làm công tác nghiên cứu, sưu tầm... về giá trị văn hóa dân tộc.

     - Bảo tồn và phục dựng văn hóa truyền thống: Bảo tồn các lễ hội đặc trưng của đồng bào dân tộc thiểu số Raglai, như lễ ăn mừng đầu lúa mới, lễ Tạ ơn cha mẹ,... Phục dựng làng nghề truyền thống, thủ công mỹ nghệ, đan lát, chế tác nhạc cụ truyền thống, chế biến rượu cần để vừa giữ gìn nghề truyền thống, vừa tạo sản phẩm phục vụ du khách. Bên cạnh đó, xây dựng các chương trình giáo dục văn hóa dân tộc trong cộng đồng, nhất là đối với thế hệ trẻ nhằm củng cố niềm tự hào, ý thức và trách nhiệm của mỗi người dân trong gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của ĐBDTTS.

     Thứ ba, tổ chức các hoạt động truyền thông, giới thiệu, quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc.

     - Tiếp tục thực hiện hiệu quả việc giới thiệu, quảng bá bản sắc văn hóa đặc trưng, tiêu biểu của dân tộc thiểu số trên địa bàn huyện đến với du khách, bạn bè trong nước và quốc tế thông qua các hình thức quảng bá như xây dựng chuyên trang, chuyên mục về văn hóa truyền thống đồng bào DTTS, giới thiệu những giá trị di sản văn hóa, các tour, tuyến du lịch; thông qua các sự kiện, hội nghị, hội thảo, hội diễn, liên hoan, ngày hội; các cuộc trưng bày, triển lãm về văn hóa, các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch; các phương tiện truyền thông đại chúng, đặc biệt là trong bối cảnh công nghệ thông tin hiện nay cần khai thác các trang mạng xã hội zalo, facebook, youtube,... vào việc quảng bá văn hóa truyền thống dân tộc tạo ấn tượng mạnh mẽ với du khách trong và ngoài nước.

     - Phối hợp với các cơ quan báo chí ở Trung ương, ở Tỉnh thường xuyên viết bài giới thiệu về giá trị văn hóa truyền thống của huyện đến với độc giả. Xây dựng các phóng sự, phim tài liệu về văn hóa truyền thống, du lịch Khánh Sơn góp phần quảng bá du lịch văn hóa của huyện.

     ​Thứ tư, nghiên cứu, lựa chọn các giá trị văn hóa tiêu biểu, đặc sắc để bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch bền vững

     - Xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa - cộng đồng: Tổ chức các chương trình du lịch trải nghiệm, như tham gia sinh hoạt cộng đồng, học cách làm đồ thủ công mỹ nghệ, thưởng thức ẩm thực địa phương, hoặc hòa mình vào các điệu múa dân gian truyền thống. Kết hợp tham quan cảnh quan thiên nhiên tại Khánh Sơn gắn với trải nghiệm văn hóa dân tộc, tạo nên những sản phẩm du lịch độc đáo và thân thiện với môi trường. Khuyến khích người dân phát triển các mô hình homestay, nơi du khách có thể sống chung và tìm hiểu văn hóa trực tiếp từ cộng đồng.

      - Xây dựng, triển khai thực hiện tốt sản phẩm du lịch đặc thù như du lịch cảnh quan suối thác, khám phá rừng tự nhiên, trải nghiệm sống với thiên nhiên hoang dã… Các xã, thị trấn cần tăng cường công tác bảo vệ rừng, môi trường cảnh quan, sinh thái; bảo tồn bản sắc văn hóa của từng địa phương, tạo sự độc đáo, nét riêng biệt.

     - Nâng cao những sản phẩm du lịch độc đáo mang bản sắc văn hóa dân tộc như du lịch tham quan di tích lịch sử - văn hóa (Căn cứ địa Cách mạng Tô Hạp, Di tích khảo cổ Dốc Gạo, hang Tỉnh ủy xã Sơn Bình, Thác Tà Gụ), làng nghề truyền thống, lễ hội truyền thống, trình diễn nghệ thuật Đàn đá Khánh Sơn, Mã la, Chapi... Tập trung nguồn lực xây dựng các điểm du lịch có tài nguyên du lịch văn hoá hấp dẫn gắn với các di tích, danh lam thắng cảnh tiêu biểu của huyện.

     Thứ năm, xây dựng cơ chế, chính sách, tập trung các nguồn lực cho bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc

     - Đào tạo kỹ năng du lịch và hỗ trợ cộng đồng: Mở các lớp đào tạo cho người dân về kỹ năng phục vụ du lịch, ngoại ngữ, và quản lý dịch vụ. Đầu tư cơ sở hạ tầng và hỗ trợ tài chính để cộng đồng có thể tham gia phát triển du lịch mà không đánh mất bản sắc văn hóa.

     - Tổ chức các lớp truyền dạy các di sản văn hóa cho thế hệ trẻ; duy trì hoạt động có hiệu quả các Câu lạc bộ, Đội văn nghệ truyền thống. Có chính sách khuyến khích hoạt động nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản, truyền dạy và giới thiệu về di sản văn hoá. Tôn vinh và có chính sách đãi ngộ thỏa đáng đối với các nghệ nhân nắm giữ và có công truyền dạy, phổ biến các hình thức sinh hoạt văn hóa.

     - Đảm bảo phát triển bền vững: Đảm bảo các hoạt động du lịch không gây tổn hại đến môi trường tự nhiên và văn hóa địa phương. Đặt lợi ích của cộng đồng dân tộc thiểu số lên hàng đầu, bảo đảm quyền lợi kinh tế và sự tự hào văn hóa của họ.

     Thứ sáu, tăng cường liên kết, hợp tác trong bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của dân tộc gắn với phát triển du lịch bền vững
- Tăng cường công tác giao lưu, phối hợp, trao đổi, học hỏi kinh nghiệm quản lý, tổ chức các sự kiện văn hóa nghệ thuật của các huyện, tỉnh/thành phố khác. Nâng cao chất lượng về nội dung và đổi mới hình thức thể hiện, trình diễn của các sự kiện văn hóa – nghệ thuật - du lịch trên địa bàn huyện. Tạo điều kiện cho các tổ chức, cá nhân tham gia đầu tư, khai thác, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống.

     - Đẩy mạnh công tác xã hội hóa và kêu gọi nguồn vốn đầu tư của doanh nghiệp và các nguồn vốn hợp pháp khác để đầu tư xây dựng phát triển kết cấu hạ tầng du lịch trên địa bàn huyện, trong đó ưu tiên đầu tư các dự án về phát huy các giá trị di sản văn hóa truyền thống trên địa bàn huyện.

     - Nâng cao hiệu quả công tác quảng bá du lịch, thông tin xúc tiến, hợp tác đầu tư, liên kết phát triển để mở rộng thị trường khách du lịch. Tăng cường kết nối, liên kết với các huyện, tỉnh và các doanh nghiệp kinh doanh lữ hành xây dựng và hình thành các tour du lịch trên địa bàn huyện. Phát triển các tuyến du lịch liên vùng, kết nối Khánh Sơn với các điểm đến nổi tiếng khác trong và ngoài tỉnh, như Nha Trang, Diên Khánh, Cam Ranh, Ninh Thuận, Đà Lạt, Tp Hồ Chí Minh để tăng cường sự đa dạng trong hành trình của du khách.

     5. Kết luận

     - Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của ĐBDTTS gắn với phát triển du lịch để Khánh Sơn không chỉ là một điểm đến du lịch văn hóa độc đáo mà còn đóng góp vào sự đa dạng hóa các sản phẩm du lịch du lịch của tỉnh, từ đó kết nối các vùng du lịch trong khu vực một cách bền vững và hiệu quả./.

Hoàng Thị Thảo (Tổng hợp)