Tổng quan các danh thắng trên địa bàn tỉnh 

     Tỉnh Khánh Hòa có địa hình rất đa dạng, hơn ¾ núi rừng gắn với dãy Trương Sơn, đồng bằng cách ngăn với những dãy núi vươn ra biển; đường bờ biển dài nhất đất nước với 385 km có nhiều vị trí quanh co khúc khuỷu với nhiều đảo, vịnh đẹp nổi tiếng, tạo nên những cảnh quan thiên nhiên nhiều cảnh đẹp đa dạng, độc đáo, kỳ thú và khí hậu ôn hòa. Khánh Hoà có thềm lục địa và vùng lãnh hải rộng lớn với trên 200 đảo lớn nhỏ nằm rải rác trên biển, trong đó quần đảo Trường Sa có vị trí rất quan trọng về quốc phòng và kinh tế của cả nước. Theo Quyết định số 1303/QĐ-UBND ngày 13/6/2023 của UBND tỉnh Khánh Hòa về việc phê duyệt, công bố danh mục kiểm kê trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa, đến ngày 31/12/2022 trên toàn tỉnh có 230 di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh. Trong đó có 10 danh thắng, gồm 03 danh thắng cấp Quốc gia, 01 cấp tỉnh, 06 danh thắng đã kiểm kê chưa xếp hạng và nhiều danh thắng gắn với di tích lịch sử, văn hóa.

     - Danh thắng xếp hạng Quốc gia: Vịnh Nha Trang, Hòn Chồng - Hòn Đỏ (TP Nha Trang), Mũi Đôi - Hòn Đôi (huyện Vạn Ninh).

     - Danh thắng xếp hạng cấp tỉnh: Thác Tà Gụ (huyện Khánh Sơn).

     - Danh thắng đã kiểm kê, chưa xếp hạng: Bãi biển Đại Lãnh (huyện Vạn Ninh), Dốc Lết, Ba Hồ (thị xã Ninh Hòa), Biệt thự Cầu Đá (TP Nha Trang), Suối Tiên, Suối Đổ (huyện Diên Khánh).

     Các danh lam thắng cảnh của tỉnh Khánh Hòa được thiên nhiên ban tặng có giá trị độc đáo, phong phú, tiêu biểu; là nơi cảnh quan nổi tiếng, không chỉ có biển, mà nhiều cảnh quan về rừng núi có giá trị về địa chất, địa lý, đa dạng sinh học và hệ sinh thái đặc thù nổi tiếng của Việt Nam và thế giới (Vịnh Nha Trang). Một số danh thắng có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc, nghệ thuật có giá trị như Biệt thự Cầu Đá; Khu du lịch Yangbay (Khánh Vĩnh), Hang Heo (TP Nha Trang)…là những danh thắng nổi tiếng tại Khánh Hòa.

     Thực trạng các danh lam thắng cảnh trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa

     Các danh thắng cơ bản giữ được vẻ đẹp, hình dáng tự nhiên vốn có, cảnh quan môi trường, diện mạo, thảm thực vật… đang được bảo tồn và phát huy các giá trị thiên nhiên, lịch sử, văn hóa, góp phần quan trọng phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Khánh Hòa, đặc biệt là kinh tế du lịch. Một số danh thắng đã có tác động của con người để phát triển du lịch (Vịnh Nha Trang, Dốc Lết, Biển Đại Lãnh,…); một số danh thắng vẫn còn bảo tồn nguyên vẹn được nét hoang sơ do khai thác du lịch chưa đáng kể (Mũi Đôi - Hòn Đôi, Khu Bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà); một số danh thắng đã được đầu tư tôn tạo, tu bổ, xây dựng các công trình kiến trúc đẹp, hài hòa, không những mang lại giá trị văn hóa mà còn làm tôn lên vẻ đẹp tự nhiên của danh thắng (Hòn Chồng - Hòn Đỏ, Suối  Đổ…). 

     Thắng cảnh Vịnh Nha Trang là quần thể thiên nhiên hiếm thấy, tọa lạc trên cung đường biển đẹp của đất nước, được bao bọc bởi những dãy núi và đồi xanh mướt, tạo nên một cảnh quan hùng vĩ, nên thơ, khí hậu ôn hòa, xứng đáng là một trong những vịnh biển đẹp nhất thế giới. Vịnh Nha Trang còn là nơi quy tụ của 19 hòn đảo nhỏ với hình thù độc đáo, mỗi hòn đảo mang một vẻ đẹp riêng như Hòn Mun, Hòn Tằm, Hòn Tre, Bích Đầm.... Đặc biệt, nhiều hòn đảo có bãi cát trắng mịn, làn nước trong xanh và hệ sinh thái biển phong phú, phát triển nhiều loại hình du lịch đa dạng, điểm đến lý tưởng cho du khách là đặc trưng riêng của du lịch Khánh Hòa.

     Danh thắng Hòn Chồng - Hòn Đỏ với kiến tạo thiên nhiên rất độc đáo, có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc. Hội quán Vịnh Nha Trang mang nhiều giá trị văn hóa, hàng năm thu hút rất lớn lượng du khách tham quan và tổ chức các sự kiện văn hóa. 

     Độc đáo Mũi cực Đông trên đất liền và đảo Tiên Nữ trên biển tại quần đảo Trường Sa tại Khánh Hòa, nơi đón ánh bình minh đầu tiên của tổ quốc Việt Nam. Mũi Đôi – Hòn Đôi (Hòn Đầu) trên  bán đảo Hòn Gốm, vịnh Vân Phong, Vạn Thạnh, Vạn Ninh, nằm vươn mình ra phía cực Đông, là nơi đón bình minh trên đất liền sớm nhất Việt Nam. Nơi đây có hai tảng đá lớn vươn mình ra biển, hướng về phía Đông. Với vị trí địa lý đặc biệt, Mũi Đôi có sức hấp dẫn mãnh liệt đối với du lịch khám phá. Đến đây, du khách được lắng nghe tiếng sóng vỗ bờ và tận hưởng những tia nắng đầu tiên trong ngày trên đất liền. Chinh phục mũi cực Đông là hành trình gian nan nhưng thú vị: Du khách sẽ lội suối, băng rừng, dốc cao, vượt triền cát mênh mông, ghềnh đá dọc biển và lách mình qua các cung đường chật hẹp, nhưng khung cảnh biển trời ấn tượng rất hấp dẫn du khách.

     Cùng với Mũi cực Đông trên đất liền, quá trình khám phá Mũi Đôi - Hòn Đôi cần tuyên truyền cho du khách và người dân biết rõ hơn về hình ảnh, địa điểm đảo Tiên Nữ trên quần đảo Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa, nơi đón ánh bình minh sớm nhất trên biển của đất nước Việt Nam.

     Bãi biển Đại Lãnh, một trong những bãi biển đẹp của đất nước, có ba mặt núi vây quanh, phía Đông hướng ra biển, tạo nên một vùng thiên nhiên kỳ thú với núi non, biển cả hoang sơ, hữu tình và không khí trong lành, nổi tiếng với bờ cát trắng mịn màng, có độ thoải lớn, có thể bơi lội xa bờ. Từ xưa, phong cảnh Đại Lãnh đã được liệt vào hàng danh thắng quốc gia. Năm 1836, vua Minh Mạng đã cho thợ chạm phong cảnh Đại Lãnh vào một trong chín chiếc đỉnh đồng lớn trang trí trước sân Thế Miếu (Đại nội – Huế). Năm 1853, dưới triều Tự Đức, Đại Lãnh có tên trong từ điển quốc gia do triều đình biên soạn. Biển Đại Lãnh hiện nay gắn liền với tour du lịch đảo Điệp Sơn, con đường đi bộ giữa biển nổi tiếng tại Khánh Hòa.

     Danh thắng Biệt điện Cầu Đá (còn gọi Biệt thự Bảo Đại ) trên đồi Cảnh Long nhìn ra vịnh Nha Trang. Đây là khu danh thắng có vị trí đẹp bậc nhất ở Nha Trang, là một khối kiến trúc độc đáo với 5 ngôi biệt thự kết hợp hài hòa với cảnh quan xung quanh, từng là địa điểm tham quan của nhiều du khách trong và ngoài nước.

     Danh thắng Suối Đổ là sự kết hợp cảnh sắc thiên nhiên và điểm du lịch tâm linh. Danh thắng Mũi Đôi - Hòn Đôi (Vạn Ninh), Thác Tà Gụ (Khánh Sơn), Biển Đại Lãnh (Vạn Ninh), Ba Hồ (Ninh Hòa), Biệt thự Cầu Đá (Nha Trang), Suối Tiên, Suối Đổ (Diên Khánh) đều đã được đưa vào khai thác du lịch. Tuy nhiên, khai thác du lịch ở các danh thắng này ở mức độ khác nhau, trước mắt đều mang lại lợi ích kinh tế - xã hội  cho các địa phương trong tỉnh.

     Quy hoạch Khu Bảo tồn thiên nhiên nhiên Hòn Bà thành điểm du lịch quốc gia. Hòn Bà cách thành phố Nha Trang khoảng 2 giờ đi đường. Đỉnh Hòn Bà cao hơn 1.500m so với mực nước biển, không khí trong lành, cảnh quan hoang sơ hùng vĩ, núi rừng phủ sương, khí trời se lạnh, được ví như “Đà Lạt thu nhỏ giữa lòng Khánh Hòa”. Nơi đây có hệ động thực vật phong phú, đa dạng, nhiều loại quý hiếm được liệt tên vào sách đỏ, đang được bảo vệ nghiêm ngặt. Hòn Bà gắn liền với nhà làm việc của bác sĩ A. Yersin trước đây, là một trong 4 địa điểm được xếp hạng di tích lịch sử lưu niệm Quốc gia. Theo đề án UBND tỉnh Khánh Hòa phê duyệt năm 2020, phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn 2020 - 2029 của Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà, đây là khu du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí trong các khu rừng, trong đó có du lịch tâm linh, nơi đây có thể ngắm cảnh, quan sát động, thực vật trong rừng đặc dụng, phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa, không làm ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, danh lam thắng cảnh và di tích lịch sử - văn hóa. Hiện nay doanh nghiệp đang triển khai đề án, xây dựng 1 số hạng mục trên Hòn Bà.

     Hiện nay, Sở Văn hóa và Thể thao đã trình Cục Di sản văn hóa về việc điều chỉnh khoanh vùng các khu vực bảo vệ danh thắng Mũi Đôi – Hòn Đôi (Hòn Đầu); khảo sát danh thắng Suối Tiên; Ba Hồ, đã tiếp nhận di tích Biệt thự Cầu Đá, đánh giá hiện trạng và đề xuất phương án bảo tồn, tôn tạo 05 căn Biệt thự.

     Tỉnh Khánh Hòa đã tổ chức tôn tạo, tu bổ, xây dựng, đưa vào khai thác các danh lam thắng cảnh trở thành những sản phẩm du lịch với nhiều loại hình tham quan, nghỉ dưỡng, tắm biển, thư giãn, ngắm bình minh, khám phá, mạo hiểm, các hoạt động thể thao trên biển, du lịch MICE.. Mỗi sản phẩm du lịch có tính đặc thù, tạo ra những điểm, tuyến du lịch hấp dẫn, thúc đẩy phát triển ngành kinh tế mũi nhọn du lịch, góp phần tạo việc làm ổn định cho hàng vạn lao động, thay đổi cơ cấu kinh tế của địa phương. Tuy nhiên, về tổng thể, bảo tồn và phát huy giá trị các danh thắng trên địa bàn tỉnh chưa thật sự bền vững, còn nhiều hạn chế cần được đánh giá đầy đủ để giữ gìn, phát triển kinh tế - xã hội, nhất là phát triển du lịch bền vững. 

     Những hạn chế trong quá trình bảo tồn gìn giữ và phát huy giá trị các danh lam thắng cảnh trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa

     - Phần lớn các danh thắng trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa chưa được quan tâm đánh giá đầy đủ về bảo tồn, giữ gìn, tu bổ, bảo vệ môi trường và phát huy khai thác du lịch. Hội quán Vịnh Nha Trang từng là nơi sinh hoạt của Câu lạc bộ vịnh đẹp sau thời gian phát huy với mục đích bảo tồn và phát huy Vịnh Nha Trang, đến nay cần đánh giá hoạt động và việc nhiều  năm qua đã không tham gia các cuộc họp của Câu lạc bộ vịnh đẹp thế giới.

     - Việc đầu tư phát triển hạ tầng du lịch, cơ sở lưu trú, các khách sạn cao tầng, khu du lịch nghỉ dưỡng để phát triển du lịch trên Vịnh Nha Trang là cần thiết, tuy nhiên chưa quy hoạch hợp lý, chưa đánh giá đầy đủ tác động môi trường, chưa quan tâm đúng mức việc tu bổ, bảo tồn và giữ gìn cảnh quan môi trường nên chưa bảo đảm các hoạt động phát triển hài hòa trên vịnh như giữ gìn cảnh quan, hệ sinh thái đa dạng, môi trường nước và rác thải.

     - Nhiều danh thắng đang trong quá trình nghiên cứu, lập hồ sơ để xếp hạng, hoặc có nhiều danh thắng chưa đưa vào khai thác du lịch hoặc khai thác du lịch chưa bài bản, hiệu quả chưa cao như Mũi Đôi - Hòn Đôi, Thác Tà Gụ, biển Đại Lãnh, Ba Hồ, Suối Tiên, Suối Đổ. Danh thắng Thác Tà Gụ hiện nay khai thác tự do, nấu ăn đốt lửa trong rừng gây nguy hiểm và không an toàn trong hệ sinh thái rừng.

     - Công trình kiến trúc đặc biệt Biệt thự Cầu Đá đã bị phá vỡ một phần cảnh quan, xuống cấp, không còn các hiện vật có giá trị lịch sử đã mất đi vẻ đẹp cảnh quan và các công trình kiến trúc đặc biệt. Vấn đề này đã gây bức xúc dư luận trong và ngoài tỉnh. Vì vậy, Khu du lịch Biệt thự Cầu Đá cần sớm được trùng tu, tôn tạo, phục hồi và phát huy giá trị để phát triển du lịch.

     - Các danh thắng Vịnh Nha Trang, Biển Đại Lãnh, đường dải bờ biển đang được khai thác môi trường nước, cảnh quan ven bờ, xây dựng để phát triển du lịch du lịch; tuy nhiên do chưa quy hoạch tổng thể và tầm nhìn chiến lược đang mất dần vẻ đẹp cảnh quan thiên nhiên và ảnh hưởng hệ sinh thái. Một số rạn san hô đang dần biến mất hoặc bị thu  hẹp ảnh hưởng hệ sinh thái biển. 

     - Chưa có sự kết nối chặt chẽ giữa các danh thắng để tạo ra các tour du lịch phong phú, hợp lý, hiệu quả; chưa kết nối các điểm danh thắng và văn hóa lịch sử  hấp dẫn đến du khách.

     Một số giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị danh lam thắng cảnh để phát triển du lịch bền vững trên địa bàn tỉnh

     - Đánh giá đầy đủ về bảo tồn, giữ gìn, tu bổ, bảo vệ môi trường và phát huy khai thác du lịch đối với các danh thắng cảnh trên địa bàn tỉnh. Xây dựng Kế hoạch bảo tồn và phát huy giá trị danh lam thắng cảnh để phát triển du lịch bền vững trên địa bàn tỉnh nhằm bảo đảm các hoạt động phát triển hài hòa như giữ gìn cảnh quan, hệ sinh thái đa dạng, môi trường nước và rác thải… trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

     - Rà soát công trình kiến trúc đặc biệt trong các danh thắng đã xuống cấp do bị phá vỡ hoặc nhiều năm chưa được trùng tu, bảo dưỡng như  danh thắng núi Cảnh Long và Biệt thự Bảo Đại. Làm rõ trách hiệm và nghĩa vụ của đơn vị được giao quản lý, sử dụng, khai thác để sớm được kiểm kê hiện vật trùng tu, tôn tạo, phục hồi và phát huy giá trị để phát triển du lịch.

     - Tiếp tục nghiên cứu, lập hồ sơ công nhận các danh thắng tiêu biểu, nghiên cứu, làm nổi bật các giá trị di sản, văn hóa, lịch sử của những danh thắng để thu hút du khách tham quan, phát triển du lịch cộng đồng; đồng thời tuyên truyền, quảng bá danh lam thắng cảnh độc đáo của Khánh Hòa. Từ đó, thu hút các thành phần kinh tế đầu tư vào hoạt động phát triển du lịch, dịch vụ bền vững tại Khánh Hòa, góp phần nâng cao đời sống kinh tế - xã hội, văn hóa tinh thần của người dân.

- Khảo sát, lập đề án khả thi và đưa vào khai thác du lịch đối với những danh thắng có tiềm năng lớn: Mũi Đôi – Hòn Đôi, Khu Bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà, Biệt Thự Bảo Đại, Thác Tà Gụ, Hang Heo…. trên cơ sở bảo tồn, tôn tạo, giữ gìn cảnh quan và bảo vệ môi trường.

     - Trước mắt tạo điều kiện khuyến khích các doanh nghiệp xây dựng tour du lịch khám phá Mũi Đôi - Hòn Đầu, Thác Tà Gụ cùng cảnh quan núi rừng huyện Khánh Sơn. Những điểm du lịch này cảnh quan thiên nhiên hoang sơ, hành trình đi lại có khó khăn, nhưng biển rừng ấn tượng rất hấp dẫn du khách cắm trại qua đêm để khám phá. Do vậy, tour du lịch khám phá bảo đảm an toàn cho du khách tận hưởng vẻ đẹp thiên nhiên độc đáo của đất nước trên vùng đất Khánh Hòa; đồng thời bảo đảm môi trường cảnh quan nơi đây.

     - Đề xuất tiếp tục phục hồi và phát triển rạn san hô Khu bảo tồn biển vịnh Nha Trang trên cở sở tiếp thu ý kiến của các chuyên gia, các nhà khoa học để khôi phục rạn san hô trong Vịnh Nha Trang.

     - Tạo điều kiện xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên trách công tác quản lý nhà nước về di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh có trình dộ chuyên môn nghiệp vụ cao. 

     - Xây dựng các công trình tại các danh thắng phục vụ du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí cần được xem xét tuân thủ nghiêm ngặt theo các quy định  bảo vệ môi trường của Chính phủ./.

Phan Thị Huyền Trang (tổng hợp)