Thứ Ba, 26/03/2019 07:11
  23/01/2019 09:35        

Suy dinh dưỡng trẻ em và giải pháp dinh dưỡng toàn diện

     Suy dinh dưỡng (SDD) là tình trạng cơ thể thiếu hụt về protein - năng lượng và các vi chất dinh dưỡng gây ra do giảm tiêu thụ thực phẩm và/hoặc do bệnh tật. Thuật ngữ Suy dinh dưỡng thấp còi được sử dụng để mô tả tình trạng trẻ em không đạt được chiều cao theo độ tuổi, giới. Đây là thể SDD mạn tính, phản ánh sự tích lũy lâu dài quá trình SDD và hoặc nhiễm khuẩn lặp đi lặp lại, và các thiếu hụt khác kéo dài qua nhiều thế hệ. SDD thấp còi thể hiện tình trạng không đạt được chiều cao tối đa theo di truyền. 

     SDD thấp còi được coi là trở ngại lớn nhất của con người trong quá trình tăng trưởng và phát triển, ảnh hưởng tới 155 triệu trẻ em dưới 5 tuổi trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, theo số liệu thống kê năm 2016, tỷ lệ trẻ SDD thấp còi đang ở mức 24,3% nghĩa là cứ 4 trẻ dưới 5 tuổi thì có 1 trẻ bị SDD thấp còi. Tỷ lệ hiện mắc SDD thể thấp còi phổ biến hơn tỷ lệ hiện mắc SDD thiếu cân ở mọi nơi trên thế giới vì có những trẻ bị thấp còi trong giai đoạn sớm của cuộc đời có thể đạt được cân nặng bình thường sau đó nhưng vẫn có chiều cao thấp. Các yếu tố liên quan đến SDD thấp còi ở trẻ em được xác định là: cân nặng sơ sinh thấp, trình độ học vấn của bà mẹ, nghề nghiệp, kinh tế hộ gia đình, tình trạng dinh dưỡng của bà mẹ và các tình trạng bệnh lý khác như tiêu chảy, sốt…. Các bé gái được sinh ra bị SDD khi lớn lên trở thành những bà mẹ bị SDD và sinh con SDD theo chu kỳ lặp đi lặp lại.
     SDD thấp còi là một trong những yếu tố nguy cơ làm tăng tỉ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh, suy giảm sức khỏe lúc còn nhỏ và khi trưởng thành, giảm khả năng học tập và năng suất lao động, tăng nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm như đái tháo đường, ung thư ... sau này. Hầu hết các trường hợp SDD thấp còi xảy ra trước khi trẻ 3 tuổi là hậu quả của việc không nhận đủ thức ăn và chất lượng thức ăn không đảm bảo. Thiếu ăn, đói nghèo, bệnh tật là những nguyên nhân trực tiếp gây ra SDD thấp còi. 
     Để có hiệu quả tốt nhất, các can thiệp phòng chống SDD thấp còi cần được tiến hành sớm, tốt nhất là trong giai đoạn “cửa sổ cơ hội”: đó là 1000 ngày vàng từ khi trong bào thai cho đến khi trẻ được 2 tuổi. Trẻ em có khả năng đạt được chiều cao tối đa theo tiềm năng nếu được nuôi dưỡng trong môi trường lành mạnh, hưởng các dịch vụ về y tế, dinh dưỡng và chăm sóc đúng cách. Sự phát triển chiều cao của trẻ phụ thuộc vào gen di truyền và các yếu tố môi trường khác như dinh dưỡng, bệnh tật, trong đó dinh dưỡng được coi là yếu tố bên ngoài quan trọng nhất. 
     Dinh dưỡng là yếu tố thiết yếu tạo nên sức khỏe và sự phát triển tốt của trẻ, dinh dưỡng có thể ảnh hưởng rõ rệt đến tình trạng sức khỏe cũng như khả năng học hỏi, phân tích, giao tiếp xã hội và khả năng thích nghi với sự thay đổi của trẻ. Những thiếu hụt về dinh dưỡng có thể dẫn đến bệnh tật và cản trở sự phát triển của trẻ, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, suy giảm miễn dịch và giảm khả năng hồi phục sau khi bị bệnh của trẻ
     Chế độ dinh dưỡng cho trẻ  SDD thấp còi 
     Hai vấn đề cần lưu ý trong chăm sóc trẻ SDD thấp còi đó là giúp phát triển chiều cao tối ưu để  bắt kịp đà tăng trưởng và tăng cường miễn dịch. Thấp còi cần được dự phòng bằng các chăm sóc dinh dưỡng bắt đầu từ giai đoạn bà mẹ trước và trong khi mang thai đến khi trẻ sinh ra, nuôi con bằng sữa mẹ, trẻ ăn bổ sung đến lứa tuổi tiền học đường. Cần đảm bảo đủ dinh dưỡng theo nhu cầu của  trẻ là yếu tố chính tác động đến khả năng phát triển chiều cao của trẻ.
     Trẻ từ 6 tháng trở lên cần cho trẻ ăn bổ sung đúng cách. Đảm bảo bữa ăn của trẻ đa dạng các loại thực phẩm trong đó nhóm dầu mỡ là bắt buộc, sử dụng các thức ăn giàu đạm động vật như thịt, trứng, tôm, cua, cá… Tăng đậm độ năng lượng, hóa lỏng bữa ăn bổ sung bằng cách thêm dầu/mỡ, tăng cường các loại quả tươi giàu vitamin. Cần ăn tăng các thực phẩm giàu canxi như sữa và các sản phẩm từ sữa. cá, tôm, cua… 
     Các vi chất dinh dưỡng tác động đến phát triển chiều cao ở trẻ 
     Vitamin A, I ốt, sắt: Vitamin A rất cần thiết cho tầm nhìn, sự biệt hoá về tế bào, chức năng miễn dịch và tạo xương. Iốt là nguyên tố vi lượng thiết yếu để ngăn ngừa bệnh bướu cổ và bệnh chậm phát triển trí não đần độn. Trong giai đoạn phát triển, cơ thể phụ thuộc nhiều vào sắt, sắt giúp vận chuyển oxy tới các tế bào cơ thể.. 
     Canxi: Canxi có vai trò quan trọng trong phát triển hệ xương của cơ thể. Nhu cầu canxi của trẻ dưới 6 tháng tuổi là 300 mg/ngày, từ 6 -11 tháng tuổi là 400 mg/ngày, từ 1 – 2 tuổi là 500 mg/ngày, từ 3 – 5 tuổi là 600 mg/ngày. Trẻ từ 3 - 5 tuổi mỗi ngày nên sử dụng 4 đơn vị ăn sữa và sản phẩm từ sữa, 1 đơn vị chứa 100 mg canxi có trong 1 miếng phô mai (15g phô mai), 100ml sữa chua (1 hộp sữa chua) và 200ml sữa dạng lỏng (2 ly sữa nhỏ).
     Kẽm: Kẽm giúp tăng hấp thu, tăng tổng hợp chất đạm, phân chia tế bào, tăng cảm giác ngon miệng. Thiếu kẽm sẽ làm chậm phát triển chiều cao, rối loạn phát triển xương, chậm dậy thì và giảm chức năng sinh dục, gây biếng ăn do rối loạn vị giác. Trẻ biếng ăn kéo dài sẽ dễ bị SDD, lâu dần sẽ ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và phát triển. Kẽm cũng tương tác với những hormon quan trọng tham gia vào tăng trưởng xương. Kẽm làm tăng hiệu quả của vitamin D lên chuyển hoá xương thông qua kích thích tổng hợp ADN trong tế bào xương.  
     Vitamin D: Trong tự nhiên, rất ít thực phẩm có lượng đáng kể vitamin D. Thực phẩm giàu vitamin D giúp tăng cường hấp thu canxi, làm xương chắc khoẻ và tăng trưởng tốt. 
Ngoài tác dụng giúp tăng trưởng chiều cao, các vi chất dinh dưỡng còn giúp tăng cường miễn dịch đối với trẻ bị SDD thấp còi, đó là hai vấn đề quan trọng để trẻ SDD thấp còi phát triển chiều cao tối ưu để bắt kịp đà tăng trưởng và phòng chống bệnh tật.  
     Chế độ dinh dưỡng lành mạnh theo vòng đời là điều cần thiết cho sự phát triển và chiều cao của con người. Di truyền là một yếu tố chính trong chiều cao tổng thể, nhưng dinh dưỡng là chìa khóa để có xương và cơ khỏe mạnh sẽ giúp đạt được chiều cao tối ưu, phòng chống SDD thấp còi ở trẻ nhỏ.
     Tăng cường dinh dưỡng và thực phẩm bổ sung đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là những can thiệp có tác động tích cực đến chiều cao của trẻ
     Đối với những trẻ bị SDD, việc tang cường năng lượng, bổ sung vitamin A, sắt/acid folic, kẽm, i ốt, canxi, đa vi chất, đặc biệt thông qua thực phẩm có thể coi là hiệu quả giúp trẻ bắt kịp đà tăng trưởng. Trong các sản phẩm dinh dưỡng sử dụng để dự phòng và điều trị SDD ở trẻ em, chế phẩm sữa chuyên biệt là sản phẩm được khuyến nghị sử dụng.
Những nghiên cứu lâm sàng quốc tế đã chứng minh tác động của bổ sung dinh dưỡng bằng đường uống trong thời gian dài giúp trẻ cải thiện tình trạng dinh dưỡng, tăng trưởng về cân nặng và chiều cao, cải thiện miễn dịch và trẻ ăn uống đa dạng hơn.
     Các chuyên gia cho rằng một chế độ ăn uống lành mạnh, cân bằng có thể cung cấp đủ các chất dinh dưỡng, vitamin và khoáng chất cần thiết giúp trẻ bắt kịp và duy trì đà tăng trưởng. Với trẻ có nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng, việc can thiệp dinh dưỡng bằng bổ sung dinh dưỡng đường uống có thể cung cấp năng lượng và các chất dinh dưỡng để hỗ trợ sự tăng trưởng và phát triển cũng như giải quyết các nguyên nhân thiếu vi chất dinh dưỡng trong chế độ ăn hàng ngày, cải thiện tình trạng dinh dưỡng tổng thể và sự tăng trưởng của trẻ.

Nguyễn Kim Loan 
Hội Hành nghề Y tế tư nhân tỉnh Khánh Hòa